John Locke (1632 - 1704)

   John Locke - poglądy filozoficzne

John Locke (1632-1704) jest jednym z głównych przedstawicieli angielskiego empiryzmu, tzn. filozofii, która za swoją podstawę uznaje doświadczenie. Każda wiedza jest zależna od doświadczenia i podlega jego kontroli. Koncepcje Locke 'a dotyczące państwa, tolerancji religijnej i pedagogiki miały duży wpływ na oświecenie i liberalizm polityczny. W centrum filozofii John Locke 'a znajduje się teoria poznania, rozwinięta w Rozważaniach dotyczących rozumu ludzkiego. W dziele tym przedstawia on źródła i podstawy ludzkiego poznania oraz wskazuje na granice zdolności poznawczych umysłu. Każdy człowiek znajduje w swoim umyśle określone przedstawienia, które Locke nazywa ideami. "Cokolwiek umysł postrzega w sobie, czyli co stanowi bezpośredni przedmiot postrzegania, myślenia lub rozumienia, nazywam ideą ...". Skąd jednak biorą się idee? Pochodzą one wyłącznie z doświadczenia. John Locke odrzuca teorię, zgodnie z którą ludzie posiadają jakieś idee wrodzone, przed wszelkim doświadczeniem. Po urodzeniu nasz umysł jest podobny do czystej, nie zapisanej karty (white paper lub tabula rasa). Wszelkie wyobrażenia powstają dopiero z upływem czasu, z doświadczenia. Jednakże zdolność tworzenia przedstawień jest w nas stale obecna. Doświadczenie ma dwa źródła: zewnętrzne doznania zmysłowe (sensation) i wewnętrzne refleksje {reflectiori), które odnoszą się do aktów myślenia, chcenia, wiary itp. Powstające z obu tych źródeł przedstawienia są proste albo złożone. Idee proste dzielą się następnie na idee, które dochodzą do nas:

• tylko przez jeden zmysł (np. kolory, dźwięki);
  za pośrednictwem więcej niż jednego zmysłu (przestrzeń, ruch);
• tylko przez refleksję (wewnętrzne procesy świadomości);
• łącznie przez refleksję i doznanie zmysłowe (czas, przyjemność).
  

W odniesieniu do idei prostych umysł zachowuje się biernie: powstają one bezpośrednio pod wpływem bodźca wychodzącego od przedmiotu. Zdolność wytwarzania w nas idei wiąże John Locke z cechami przedmiotów, które dzieli na:

• pierwotne, właściwe rzeczom zewnętrznym jako takim (np. rozciągłość, kształt, masywność, liczba);
• wtórne, jak barwa, smak, zapach, mające charakter subiektywny; cechy te przedstawiają jedynie odczucia podmiotu.

Przez porównanie, dzielenie, łączenie i abstrahowanie umysł ma także aktywną zdolność tworzenia idei złożonych, które zawsze składają się jednak z idei prostych. Istnieją trzy rodzaje idei złożonych: substancje, modi i relacje. Substancjami są albo istniejące tylko same dla siebie pojedyncze rzeczy, albo gatunki (jak np. człowiek, roślina). Modi to takie idee złożone, które nie istnieją same dla siebie, lecz łącznie z substancją (np. dzień jest najprostszym modi czasu); oprócz tego istnieją także modi mieszane, do których należą również pojęcia moralne (jak np. sprawiedliwość). Relacje to takie idee, jak np. przyczyna i skutek. W IV księdze Rozważań... John Locke zajmuje się określeniem wiedzy: "Bezpośrednim przedmiotem umysłu we wszystkich jego myślach i rozważaniach są zawsze jego własne idee, a więc to, co jedynie rozważa i rozważać może; a wobec tego oczywistą jest rzeczą, że poznanie nasze ma do czynienia wyłącznie z naszymi ideami. Poznanie zatem, jak mi się wydaje, jest postrzeżeniem związku i zgodności albo niezgodności i przeciwieństwa między naszymi ideami". Dlatego zakres naszej wiedzy jest ograniczony: nie może ona sięgać dalej niż nasze idee, i to o tyle, o ile jesteśmy w stanie uchwycić między nimi zgodność, względnie jej brak. Nie możemy także ogarnąć wszystkich naszych idei i ich powiązań. Stąd nasza wiedza potrafi ująć rzeczywistość jedynie w sposób ograniczony i tylko w taki, w jaki umożliwia jej to nasze postrzeganie. Stosownie do stopnia jasności, wyróżnił Locke następujące stopnie wiedzy:

• Najwyższy stopień posiada poznanie intuicyjne. Zgodność albo niezgodność dwóch idei umysł wychwytuje bezpośrednio, jako prawdziwą samą z siebie (np. koło nie jest trójkątem).
• W przypadku poznania demonstratywnego umysł rozpoznaje wprawdzie zgodność lub niezgodność idei, ale nie bezpośrednio, lecz przez inne idee. Zalicza się do nich wnioskowanie na podstawie dowodów (wiedza dowodowa).
• W końcu mamy wiedzę zmysłową - o istnieniu poszczególnych przedmiotów zewnętrznych (poczucie rzeczywistości).

   John Locke - koncepcja prawdy

Prawda u John Locke'a dotyczy tylko zdań, ponieważ polega ona na właściwym powiązaniu albo rozdzieleniu znaków, z uwzględnieniem zgodności z określoną rzeczą. Ponieważ nasza wiedza jest ograniczona i w wielu dziedzinach nie możemy osiągnąć pewności, dużą rolę w naszym życiu - dopełniając niedoskonałą wiedzę - odgrywa prawdopodobieństwo. Dotyczy ono zdań, które - na podstawie własnego doświadczenia lub świadectwa innych - możemy w uzasadniony sposób uznawać za prawdziwe. Zachowanie umysłu wobec takich twierdzeń nazywa się wiarą, uznaniem lub mniemaniem.

   John Locke - filozofia praktyczna

Treścią filozofii praktycznej jest u John Locke'a "umiejętność właściwego używania naszych mocy i aktywności, aby osiągnąć rzeczy dobre i użyteczne". Dobro i zło zostają określone ze względu na uczucie przyjemności i przykrości. Ludzkie dążenia kierują się pragnieniem osiągnięcia przyjemności (szczęścia) i unikania przykrości, i to właśnie tworzy kryterium działania. Dlatego zasady normatywne, a więc prawa moralne, muszą zostać powiązane z nagrodą i karą. "Dobro i zło moralne to zatem nic innego, jak zgodność albo niezgodność z pewnym prawem naszych działań rozmyślnych, przez co, zgodnie z wolą i mocą prawodawcy, ściągamy na siebie dobro albo zło". Istnieją trzy rodzaje praw moralnych:

• prawo boskie: miara grzechu i obowiązku, tak jak została ona ustanowiona przez Boga i powiązana z pośmiertną nagrodą lub karą;
• prawo państwowe: reguły nałożone przez państwo na jego obywateli, które zakładają karalność niektórych działań;
• prawo opinii lub reputacji, nazywane przez John Locke 'a również prawem filozoficznym, ponieważ najczęściej filozofia zajmowała się ustalaniem kryterium cnoty i występku, które pociągają za sobą szacunek lub pogardę.

   John Locke - filozofia polityczna

Filozofia polityczna John Locke 'a została przedstawiona w dwóch traktatach o rządzie. Aby odpowiedzieć na pytanie o początek państwa, posłużył się on, jak Hobbes, założeniem dotyczącym stanu natury i zawarcia umowy społecznej. W stanie natury, przed stworzeniem przez ludzi państwa, panuje pełna wolność i równość. Jednostka posiada nieograniczoną wolność rozporządzania samą sobą i swoją własnością. Niemniej każdy podlega prawu natury, którego najwyższą regułą jest zachowanie natury stworzonej przez Boga. Prawo natury zakazuje zatem wyrządzać szkody lub niszczyć życie, zdrowie, wolność ' i własność innych. Dlatego stan natury, inaczej niż u Hobbesa, może być stanem pokoju, gdyż jednostki nie zawsze odrzucają prawo natury. Ponieważ wszyscy są równi, każdy ma prawo być sędzią i sam osądzać oraz karać tego, kto łamie stan pokoju. Gdyby nie istniała nadrzędna instancja, w której ręce złożono by, wiążące dla wszystkich, wymierzanie sprawiedliwości, każdy byłby sędzią we własnej sprawie, co prowadziłoby do długotrwałego stanu wojny. Aby zachować pokój i samych siebie, ludzie -na podstawie umowy społecznej - łączą się we wspólnotę, przekazując nadrzędnej instancji władzę ustawodawczą, sądowniczą i wykonawczą. Władza państwowa jest jednak związana prawem natury; normami obowiązującymi przede wszystkim są: dążenie jednostki do zachowania samej siebie, swej wolności i własności, a także dobrobyt całości. W celu uniknięcia niebezpieczeństwa władzy absolutnej obowiązywać powinien podział władzy. Jeśli władca nie przestrzega ustaw, to lud ma prawo obalić go przez rewolucję. LOCKE żądał od państwa tolerancji w stosunku do praktyk religijnych. Każdy powinien mieć swobodę przynależności do wspólnoty religijnej, państwo zaś nie może ingerować w jej treść.

Szczególny aspekt filozofii politycznej John Locke 'a to uprawomocnienie prywatnej własności. W stanie natury panuje wspólnota dóbr. Dobra natury jednak, aby były użyteczne, a więc służyły zachowaniu przy życiu jednostek, muszą zostać przyswojone. Przekształcenie ich we własność prywatną dokonuje się dzięki pracy. Każdy człowiek ma na własność swoją osobę i to, co przez swą pracę wydrze przyrodzie, a skoro tym samym coś w nią wkłada, staje się to jego własnością. W stanie natury każdy jednak potrafi tylko tyle zgromadzić, ile może zużywać, nie powstaje więc wielka własność. Zmienia się to wraz z wprowadzeniem pieniądza, co dokonuje się za zgodą wszystkich. Ponieważ za jego sprawą można zagospodarować więcej, niż się samemu używa, dokonuje się gromadzenie własności, szczególnie własności ziemskiej. Skoro wprowadzenie pieniądza następuje na mocy ogólnej zgody, to również wynikający z niego nierówny podział własności milcząco musiał być założony już w stanie natury.

<<<  wstecz