David Hume (1711-1776) za swoje podstawowe zadanie uznał "wprowadzenie do nauki o człowieku metody badań empirycznych". Chciał oprzeć się na doświadczeniu i obserwacji, przy czym reprezentował umiarkowany sceptycyzm, który krytycznie ograniczył poznawcze możliwości człowieka. Jego główne dzieło to obszerny Traktat o naturze ludzkiej; jest też autorem krótkich rozpraw o poznaniu, moralności, polityce i religii. Kant powiedział o Humie, że pierwszy obudził go z "dogmatycznej drzemki".
Bezpośrednim przedmiotem doświadczenia są jedynie treści naszego umysłu (percepcje). Wyróżnił w nich David Hume dwie klasy: impresje (wrażenia, impressions) i idee (wyobrażenia, ideas). Wrażeniami są wszystkie nasze postrzeżenia zmysłowe i wewnętrzne postrzeżenie siebie (afekty, emocje, chcenie), tak jak pojawia się ono bezpośrednio w duszy jako zjawisko. Idee to odbicia wrażeń, które mamy, kiedy zajmujemy się nimi w formie namysłu, przypomnienia, wyobraźni. Obie klasy różnią się stopniem swojej intensywności, jak np. odczucie bólu przy zranieniu i pamięć o nim. Z impresji powstają idee proste. Znaczy to, że nie można sobie wyobrazić ani pomyśleć ni-czego, co nie było dane w bezpośrednim postrzeżeniu. Człowiek ma jednak zdolność, na podstawie wyobraźni (imaginatio), tworzenia z tych prostych wyobrażeń ich powiązań, którym nie odpowiada jedno bezpośrednie wrażenie. Powiązanie idei dokonuje się na podstawie asocjacji (kojarzenia), dzięki której jedne wy-obrażenia przechodzą w inne, wedle zasad: podobieństwa, styczności w czasie i przestrzeni, związku przyczynowego. Pojęcie ma tylko wtedy znaczenie, kiedy komponenty odpowiadających mu idei da się sprowadzić do wrażeń. A ponieważ jest to niemożliwe przy pojęciach metafizycznych, należy wykluczyć je z filozofii. Gdy się bowiem "... podejrzewa, że jakiś termin filozoficzny nie jest związany z żadną ideą (co się trafia aż nazbyt często), stawia się pytanie, z jakiej impresji wywodzi się dana idea". Pojawia się tutaj pytanie, w jaki sposób powstają sądy, które przekraczają nasze bezpośrednie postrzeżenia i pamięć. W związku z tym Hume odróżnia przede wszystkim sądy na temat stosunków pojęciowych (prawdy rozumowe) i sądy o faktach (prawdy faktyczne). Pierwsze należą do obszaru matematyki i logiki; mogą być absolutnie pewne, ponieważ z punktu widzenia logiki nie jest możliwe przeciwieństwo prawdy pojęciowej. Dlatego takie sądy nie mówią nic o rzeczywistym istnieniu swoich przedmiotów. Twierdzenia o faktach nie mają tej oczywistości i pewności; ich przeciwieństwo może być wprawdzie fałszywe, lecz logicznie jest ono zawsze możliwe. Twierdzenia o faktach wywodzą się z doświadczenia - przy założeniu prawa asocjacji wyobrażeń - dzięki związkowi przyczynowo-skutkowemu: "Jest rzeczą oczywistą, że wszelkie rozumowanie, które dotyczy jakiegoś stanu faktycznego, opiera się na stosunku między przyczyną i skutkiem ... ". Kiedy widzę np. kulę bilardową, toczącą się ku innej, na podstawie dotychczasowego doświadczenia zakładam, że będzie ona na nią działać. Jednakże, według David Hume 'a, związek między przyczyną i skutkiem nie jest połączeniem koniecznym, nierozdzielnym od przedmiotu, i dlatego nie można go poznać czysto racjonalnie, niezależnie od doświadczenia. "Wszystkie te rzeczy, z których jedną nazywamy przyczyną, a drugą skutkiem, są tak różne i odrębne, jak tylko mogą być jakiekolwiek dwie rzeczy w naturze ... ; koniecznego powiązania nie odkrywa się drogą rozumowania, lecz jest to jedynie percepcja umysłu". Stwierdzamy, że A i B są powiązane przyczynowo, jeśli wielokrotnie obserwujemy ich następowanie po sobie, tzn. kojarzymy, na podstawie przyzwyczajenia, że po pojawieniu się A następuje B. Może stanowić to jednak podstawę tylko do stwierdzenia następstwa przedstawień, odwołującego się do nawyku, nie dotyczy wszakże istoty rzeczy. Prawdziwe źródła i przyczyny wszystkich procesów są przed ludzkim poznaniem w pełni zakryte.
Zadanie filozofii moralnej polega, według David Hume 'a, na tym, żeby faktycznie istniejące wartości moralne wyjaśnić na podstawie metody empirycznej, bez spekulacyjnych założeń. W moralności rozum i uczucia odgrywają pewną rolę, lecz rzeczą podstawową są uczucia moralne (moral sentiment): "... skoro cnota jest celem i skoro jest cenna sama przez się ... jedynie wskutek bezpośredniego zadowolenia, jakie przynosi, to istnieć musi jakieś swoiste uczucie, na które oddziałuje - jakieś wewnętrzne uwrażliwienie czy smak ..., to, co rozróżnia dobro moralne od zła ...". Działania oceniane są jako pozytywne, jeśli są użyteczne albo przyjemne dla samej jednostki lub dla innych, na przykład dla wspólnoty. Odczucia subiektywne odwołują się przy tym do dwóch zasad: egoizmu i sympatii. Jednostka postępuje nie tylko stosownie do własnych interesów, lecz zdolna jest, jako istota społeczna, mieć udział w uczuciach i interesach innych, ponieważ jest włączona w całość jakiejś wspólnoty. Dlatego do podstaw moralności należy sympatia, uczucia jednej osoby przenoszone na inne. Umożliwia to istnienie koniecznej - w przypadku wartości moralnych - intersubiektywności i tworzy jej podstawę. Kiedy osobista aprobata lub jej brak dla danego działania rości sobie pretensję do ogólności, powstaje sąd moralny. Zostaje to osiągnięte przez abstrahowanie od szczególnych okoliczności i przez korektę jednostronności, która wynika z czysto partykularnych interesów. W ten sposób w obrębie danego społeczeństwa rozwija się ogólne, nadrzędne kryterium oceny.
W swej koncepcji państwa David Hume odrzucił teorie naturalistyczne i teorię umowy społecznej. Do stworzenia porządku prawnego dochodzi, ponieważ w sposób naturalny występuje brak dóbr, których ludzie potrzebują, i ponieważ ludzie zawsze chcą zatrzymać to, co osiągnęli. Dlatego pożądany jest porządek, który gwarantuje pokój i bezpieczeństwo. Jednostka mu się podporządkowuje, gdyż nawet kiedy w poszczególnych wypadkach ma to dla niej szkodliwe skutki, w całości czerpie z tego duże korzyści. Warunkami zachowania państwowego porządku są cnoty sprawiedliwości i dotrzymywania umów. Również tutaj sympatia odgrywa ważną rolę; na jej podstawie jednostka w swych działaniach może kierować się dobrem całego państwa.
W swej krytycznej filozofii religii Hume pragnie odkryć, w jaki sposób dochodzą do skutku różne, historyczne wyobrażenia bóstwa, i zbadać ich trwałość. Religia nie oznacza dla niego fenomenu wywodzącego się z transcendencji, lecz produkt ludzkiego ducha. Źródłem religii są stany psychiczne, szczególnie strach i nadzieja, które wynikają z uświadomienia sobie słabości i niepewności istnienia. Pierwotnie wszelkie religie były politeistyczne. Człowiek ma skłonność do przypisywania rzeczom i innym istotom żywym swoich właściwości, które są mu najlepiej znane. Toteż w przyrodzie dostrzegał działanie mocy podobnych do niego, choć w sposób istotny przewyższających go, i czynił z nich bóstwa. Przejście do monoteizmu nastąpiło nie z powodów racjonalnych, lecz przede wszystkim z potrzeby dowartościowania w stosunku do innych, lokalnych bóstw, od których człowiek czuł się szczególnie zależny, i chciał u nich znaleźć mocniejszą opiekę. Monoteizm idzie zawsze w parze ze wzrostem nietolerancji. Z upływem czasu pojęcie Boga stawało się coraz bardziej abstrakcyjne i racjonalne, przekraczając jednak tym samym możliwości pojmowania tłumu, i dlatego ciągle kwitną zabobony.
W Dialogu o religii naturalnej poddał David Hume zasadniczej krytyce racjonalny "dowód na istnienie Boga". Krytyka ta stanowi równocześnie fundamentalną analizę światopoglądu.
<<< wstecz |
Empiryzm
Fenomenologia
Kantyzm
Pozytywizm
Pozytywizm logiczny
Artukuły
Bibliografia
Link
|