Motywowanie w oczach uczniów -
  metody i ich skuteczność

  Motywowanie w oczach uczniów - metody i ich skuteczność

Wstęp

Poniższa praca jest próbą zestawienia środków i sposobów stosowanych przez nauczycieli w celu zmotywowania uczniów do nauki, a także ich oceny ze względu na skuteczność jaką odnoszą w procesie kształcenia zarówno w aspekcie stopnia przyswojenia wiedzy jak i wpływu poszczególnych sposobów na stosunek młodzieży do szkoły. W pierwszym rozdziale zawarta jest definicja motywacji i jej istota oraz podział motywacji na wewnętrzną i zewnętrzną wraz z wyjaśnieniem tych terminów. Zawiera on również opis wpływu motywacji na proces kształcenia i rolę nauczyciela w kształtowaniu motywacji ucznia. Druga część pracy zawiera opis przeprowadzonych badań oraz postawione pytania badawcze. W trzecim rozdziale opisane są wyniki badań oraz wnioski jakie nasuwają się po ich analizie. 

I. Wprowadzenie teoretyczne.

W rozdziale zawarte będą podstawowe informacje na temat motywacji, jej natury, rodzajów a także jej znaczenia dla procesu kształcenia i roli nauczyciela w motywowaniu uczniów do nauki.

1. Istota motywacji.

"Motyw" oznacza w psychologii swoisty stan organizmu pobudzający osobnika do działania, które ma zaspokoić jakąś potrzebę. Według definicji T. Tomaszewskiego motyw jest to stan wewnętrznego napięcia od którego należy możliwość i kierunek organizmu . Motyw odnosi się do potrzeb zakorzenionych psychicznie i społecznie, które z założenia są wyuczone poprzez doświadczenia osobiste. Mogą one być świadome i nie zawsze łatwo jest odróżnić pierwsze od drugich ponieważ zależy to od indywidualnych cech każdego człowieka i specyfiki jego postępowania.

W słowniku pedagogicznym motywacja określana jest jako: ogół motywów występujących aktualnie u danej jednostki (w: Okoń, 2001, s. 290). Można więc powiedzieć, że są to wszelkie procesy zaangażowane w rozpoczęcie kierowanie i podtrzymywanie aktywności fizjologicznych i psychicznych. Pojęcie to obejmuje wiele mechanizmów odpowiedzialnych za preferencję jednej aktywności ponad inne, siłę reakcji, wytrwałość działania według odpowiedniego wzoru skierowanego na konkretne cele. Osobą zmotywowaną można więc nazwać kogoś kto przedkłada jedne aktywności nad inne, ćwiczy zachowania i doskonali zdolności wymagane do osiągnięcia postawionych sobie zadań oraz poświęca energię do ich zrealizowania. Słowo "motywacja" pochodzi z łacińskiego "movere" co oznacza "ruszać się" (w: Zimbardo, 2004, s. 436). Motywacja to więc nic innego jak bodziec do działania dla osiągnięcia określonego celu. Jest to pojęcie abstrakcyjne, nie można więc obserwować bezpośrednio, możemy natomiast zauważyć jej efekty to znaczy konkretne zachowania i działania podjęte pod jej wpływem.

2. Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna.

Wagę znaczenia motywacji wyczuwa każdy kto mierzy się z jakimkolwiek trudnym czy też żmudnym zadaniem. Potrzebujemy wtedy czegoś co będzie zwiększało naszą energię, pozwoli skupić uwagę na tym co najważniejsze w danym momencie i co pomoże zorganizować nasze działanie tak aby osiągnąć zamierzony cel. Zachowania nastawione na zrealizowanie zaplanowanych zadań wypływają z wielu różnych motywów. Wynikają one zarówno z naszych wewnętrznych przekonań jak i są narzucone z zewnątrz, są świadome a także takie z których nie zdajemy sobie sprawy. Podstawowym czynnikiem wpływającym na chęć zdobywania wiedzy jest motywacja wewnętrzna odpowiada ona za wykonywanie określonej pracy bazując przede wszystkim na osobistych zainteresowaniach, indywidualnych potrzebach, doskonalenia się i rozwoju. Dzięki tego rodzaju motywacji uczeń odczuwa przyjemność i zadowolenie ze swojej aktywności oraz chętnie rozwija zainteresowania. W takiej sytuacji widzi on sens pracy nad sobą i podchodzi do niej z większym zaangażowaniem. Nie potrzebuje więc żadnych dodatkowych wzmocnień w postaci nagród czy innych sposobów motywowania zewnętrznego. Nagrodą samą w sobie jest satysfakcja z dobrze wykonanego zadania a nawet z samej pracy nad nim. Można więc wysunąć wniosek, że znaczenie motywacji wewnętrznej jest nie do przecenienia jest ona warunkiem zaangażowania, które prowadzi do osiągnięcia celów, obniża postrzeganie wysiłku jako kosztu ponoszonego w wyniku realizacji zadań, prowadzi do podwyższenia zainteresowania swoją działalnością. Jednocześnie efektowne wykonanie pewnych działań i odnoszone sukcesy wzmacniają motywację możemy więc stwierdzić, że jest to mechanizm który sam się napędza i działa z coraz większą siłą.

Duże znaczenie motywacji wewnętrznej nie umniejsza jednak wagi motywacji zewnętrznej. Głównym jej celem powinno być wywołanie, rozwijanie i wspieranie motywacji wewnętrznej oraz jej korekta w sytuacji gdy jest to konieczne. Odgrywa ona ważną rolę ponieważ często dochodzi do sytuacji gdy wewnętrzne siły są niewystarczające by uczeń wytrwale i z pełnym zaangażowaniem realizował zadania edukacyjne. Pomoc w tych wysiłkach jest zadaniem motywacji zewnętrznej. Może ona zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia pożądanych zachowań, a przy odpowiednim stosowaniu utrwalenie postawy wytrwałego dążenia do celów (Halina Mejza w: Edukacja i dialog, 2002,). Odpowiednie wykorzystanie sposobów motywowania zewnętrznego przez nauczyciela powinno prowadzić do sytuacji w której uczeń zdaje sobie sprawę z wagi wykonywanych zadań, użyteczności przyswojonej wiedzy i wyników swoich działań co prowadzi do większego wysiłku i zainteresowania danym zadaniem. Możemy więc powiedzieć, że motywacja do nauki jest jednym z najważniejszych czynników kształtujących proces kształcenia.

3. Znaczenie motywacji w procesie kształcenia.

Rozwijanie trwałej motywacji do uczenia się jest jednym z podstawowych zadań współczesnego procesu kształcenia. To właśnie w niskim poziomie motywacji uczniów upatruje się przyczyny niepowodzeń szkolnych większości młodzieży. Szkoła ma za zadanie wykorzystać potencjał rozwojowy uczestników edukacji, stworzyć warunki do zaspokojenia naturalnej ciekawości dziecka, podejmowania przez nie różnorodnych form eksploracji, rozwijać zdolności komunikacyjne i interpretacyjne a przede wszystkim zdolność czerpania satysfakcji z samego faktu zajmowania się aktywnością poznawczą (w: Żmudzka za Kwiecińskim, 2005, s. 253). Jeśli uczeń nie widzi zasadności uczenia się szkoła powinna zapewnić mu szereg motywów zewnętrznych skierowanych na uświadomienie mu potrzeby zdobywania wiedzy. O motywowaniu jako ważnym elemencie procesu edukacyjnego powinniśmy myśleć w kontekście jego skuteczności. W opinii wielu psychologów motywacja jest najważniejszym czynnikiem sprzyjającym efektywnemu uczeniu się. Motywy do nauki są bardzo różne i zależą od wielu czynników zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych. Można je sklasyfikować w następujące grupy:

• poznawcze - zawierają w sobie chęć zdobycia nowych wiadomości, poszerzenia zakresu wiedzy, rozwój zainteresowań, uczeń chce siebie postrzegać jako człowieka wykształconego, swobodnie poruszać się po różnych dziedzinach wiedzy,
• osobowo - ambicjonalne - polegają na uczeniu się dla bycia najlepszym, zdobyciu dobrego świadectwa czy dyplomu, dla zrobienia kariery,
• społeczno - ideowe - związane z altruizmem, patriotyzmem, uczeń uczy się by służyć i pomagać innym ludziom,
• praktyczno - zawodowe - pobudzają do uczenia się w celu zdobycia zawodu, usamodzielnienia się zdobycia pieniędzy, wyrwania się ze środowiska lub kraju,
• praktyczno - szkolne - uczenie się dla stopni lub ze względu na znaczenie świadectwa dla dalszego kształcenia się, dla rodziców, nauczycieli, z chęci bycia dobrym uczniem.
• lękowe - związane z obawą przed konsekwencjami ocen niedostatecznych - karami w domu, szkole, reakcjami otoczenia.

W badaniu nad motywacją do nauki dowiedziono, że jedne grupy motywów działają skuteczniej na wyniki w nauce niż inne. W procesie kształcenia należałoby więc zwrócić szczególną uwagę na kształtowanie w uczniach prawidłowych bodźców do nauki. Położenie nacisku na przekształcenie motywów o mniejszej skuteczności na motywy o większej a także motywacji zewnętrznej na wewnętrzną jest niezbędne dla skuteczności edukacji w całym czasie jej trwania. Dzięki odpowiedniej motywacji uczeń ceni wiedzę i rolę celów edukacyjnych, nie opuszcza zajęć, rzetelnie wykonuje zadania postawione przez nauczyciela. Nauce towarzyszą pozytywne emocje co dobrze wpływa na zdrowie psychiczne ucznia. Chce zdobywać wiedzę, uczyć się nowych rzeczy, rozwijać zainteresowania. Nauka przynosi mu satysfakcję, podnosi samoocenę, daje zadowolenie z osiąganych sukcesów a także pomaga w radzeniu sobie z porażkami. W przypadku zachwianej motywacji uczeń albo zaniedbuje swoją edukację albo realizacja zadań edukacyjnych jest dla niego uciążliwa czego efektem jest negatywne nastawienie do nauki.

4. Rola nauczyciela w kształtowaniu motywacji u ucznia.

Nie zawsze można liczyć, że uczeń sam zbuduje wystarczającą motywację do nauki, często potrzebne jest mu do tego wsparcie środowiska a w szczególności nauczyciela. Nauczyciel ma w procesie kształtowania motywacji ważną i trudną do przecenienia rolę. Przez swój stały kontakt z uczniem może rozpoznawać, wzmacniać i modyfikować motywy kierujące wychowankami. Proces ten to zjawisko wieloaspektowe i złożone, wymagające poznania uczniów. Nauczyciel musi brać pod uwagę nie tylko efekty kształcenia, możliwości ich osiągnięcia ale także cechy procesu kształcenia i jego współuczestników. Osoba taka powinna posiadać odpowiednie umiejętności i zasób wiedzy z dziedziny pedagogiki i psychologii kształcenia a także umiejętności komunikacyjne potrzebne do pracy z młodzieżą (w: Ulman, 2005, s. 14). Nauczyciel kieruje procesem kształcenia ucznia przez co ma możliwość sterowania także jego motywacją. Wpływ ten w zależności od jego działań może być zarówno pozytywny jak i negatywny, może prowadzić do uwewnętrznienia motywacji, pozostawić ją na poziomie zewnętrznego przymusu lub nauki za która oczekuje się nagrody w sensie materialnych korzyści. Mimo iż najbardziej wartościową z punktu widzenia efektu jest motywacja wewnętrzna dotyczy ona niewielu uczniów. Ważne jest więc wzmacnianie motywacji przez działania zewnętrzne oraz integrujące zewnętrzne i wewnętrzne motywy uczenia się (w: Żmudzka, 2005, s265). Badania dowodzą, że zachowania nauczyciela wywierają znaczący wpływ na chęć dzieci do współpracy i wytrwałe rozwiązywanie przez nie zadań dydaktycznych (za: Arends, 1994 s. 134). Stwierdzono, że zbyt surowy, autokratyczny nauczyciel potrafi skłonić uczniów do wytężonej pracy, kiedy jest z nimi, ale gdy ich opuszcza aktywność uczniów maleje znacząco ponieważ taki styl wykształca w dzieciach poczucie zależności. W grupach kierowanych liberalnie uczniowie mają trudności z wytrwaniem przy pracy i uświadomieniem sobie jakie są kryteria pomyślnego wykonania zadania. Członkowie grup kierowanych demokratycznie, niezależnie od obecności nauczyciela sumiennie wykonywali powierzone im zadania. Podsumowując można powiedzieć, że rolą nauczyciela jest kształtowanie wewnętrznej motywacji uczniów przez dostarczanie zadań, które dają okazję do czerpania satysfakcji z podejmowanych wysiłków, dawania możliwości "doznawania uskrzydleń" podczas procesu uczenia się (Żmudzka za: Goleman, 1997). Nauczyciel powinien więc dążyć do określenia naturalnej zdolności dziecka, rozwijać je, dostarczać odpowiednich stymulatorów i starać się wzmacniać te aspekty osobowości ucznia, które są jego słabymi stronami. Podkreślić jednak trzeba, iż mimo wielkiej roli nauczyciela o wynikach w nauce decyduje przede wszystkim praca ucznia. Nauczyciel może stworzyć tylko pomyślne warunki dla tego procesu rozwojowego, który odbywa się w uczniu. Może nim do pewnego stopnia pokierować lecz nigdy nie zdoła go zastąpić (w: Nawroczyński, 1961 s. 133). Nauczyciel podejmuję więc rolę przewodnika w trudnym i złożonym procesie kształtowania motywacji.

II. Opis badań.

1. Metodologiczne podstawy badań społecznych.

W badaniu naukowym wyodrębnia się elementy składowe, pewne czynności badawcze, które prowadzą do realizacji określonych celów danego badania. Ciąg czynności badawczych rozpoczyna postawienie pewnego problemu, a kończy rozwiązanie danego problemu, wzbogacając ty samym naukę o jakiś nowy element(Nowak, 1985, s. 21).

Przedmiot, cel, problem badawczy.
Przedmiotem badań są sposoby motywowania uczniów do nauki stosowane przez nauczycieli w badanym liceum ogólnokształcącym. Celem badań jest ocena skuteczności działań podejmowanych przez nauczycieli w celu zmotywowania uczniów do nauki w szkole i zdobywania wiedzy. Problem badawczy wg. T Łobockiego to nic innego jak pytania, na które szukamy odpowiedzi na drodze badań naukowych (Łobocki, 1995, s. 41). W pracy wyszczególniłam następujące problemy badawcze:

1. Jakie sposoby motywowania do nauki SA znane uczniom?
2. Czy uczniowie wiedzą czym jest motywacja wewnętrzna i zewnętrzna?
3. Czy uczniowie wiedzą jaki rodzaj motywacji jest bardziej wartościowy dla procesu kształcenia?
4. Jakie rodzaje lekcji są rzez uczniów uważane za najbardziej motywujące do przyswajania wiedzy?
5. Jakie są motywy uczniów do nauki w szkole i zdobywania wiedzy?
6. Jaka jest wg uczniów skuteczność takich sposobów motywowania do nauki jak:
   • zaniżanie oceny
   • oceny ,,na zachętę"
   • sugestia lub prośba nauczyciela o poprawę wyników w nauce
   • wzbudzanie ciekawości poznawczej
   • stawianie zadań i pytań problemowych
   • odpytywanie ustne
   • prace domowe
   • pobudzanie ambicji
   • uświadamianie na temat użyteczności wiedzy
   • straszenie złą oceną
   • powiadamianie rodziców o wynikach w nauce
   • nagrody materialne
   • nauka ,,w terenie" (wyjście na imprezy kulturalne np. kino, teatr)
   • wycieczki szkolne
   • pomoce audiowizualne
   • pochwały i nagany
   • przyjazna atmosfera w klasie
   • możliwość rozwijania zainteresowań
   • konsekwencja w wymaganiach i postępowaniu nauczyciela
   • wskazywanie wzorców osobowych
   • zachęcanie do rywalizacji
7. Jakie są wg uczniów najskuteczniejsze i najmniej skuteczne sposoby motywowania o nauki.
8. Jak poszczególne sposoby motywowania wpływają na stopień przyswojenia wiedzy przez uczniów
9. Jakie cechy nauczyciela wspomagają wg uczniów zdobywanie wiedzy i naukę w szkole?
10. Jakie cechy nauczyciela utrudniają wg uczniów zdobywanie wiedzy i naukę w szkole?

2. Metody, techniki i narzędzia badawcze.

W pracy została wykorzystana metoda sondażu diagnostycznego. Jest to metoda badań, której podstawową funkcją jest gromadzenie informacji o interesującym badacza problemie w wyniku relacji słownych osób badanych tzw. respondentów. Techniki badawcze - to czynności praktyczne regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzonych informacji, opinii, faktów. W realizacji metody wykorzystana została technika ankiety. Narzędzie badawcze- jest  przedmiotem służącym do realizacji wybranej techniki badań. Narzędziem badawczym w poniższym badaniu jest kwestionariusz ankiety.

3. Opis terenu badań.

Liceum składa się z 18 klas po ok. 30 uczniów. Do badań zostało wybrane 2 klasy pierwsze liceum. Ogółem w badaniu wzięło 39 osób w wieku 17 lat w przeważającej liczbie chłopcy. W związku z brakiem możliwości dobrania reprezentatywnej próby chłopców i dziewcząt wyniki nie były analizowane ze względu na płeć respondentów.

III. Wyniki badań

W poniższym rozdziale zostaną przedstawione wyniki i analiza  badań przeprowadzonych na temat motywacji uczniów. Będą one  pogrupowane wg kolejności postawionych pytań badawczych i analizowane na podstawie wyników ankiety.

1. Jakie sposoby motywowania do nauki są znane uczniom?

Tabela 1, pytanie 1 ankiety
Znajomość sposobów motywowania do nauki wśród uczniów.

Tabela 2, pytanie 16 ankiety
Najczęściej spotykane przez uczniów sposoby motywowania do nauki.

2. Czy uczniowie wiedzą czym jest motywacja wewnętrzna i zewnętrzna?

Tabela 3, pytanie 2 ankiety
Znajomość definicji motywacji wewnętrznej

Tabela 4,  pytanie 3 ankiety
Znajomość definicji motywacji zewnętrznej.

3. Czy uczniowie wiedzą jaki rodzaj motywacji jest bardziej wartościowy dla procesu kształcenia?

Tabela 5, pytanie 4 ankiety
Poglądy uczniów na temat wagi motywacji wewnętrznej i zewnętrznej w procesie kształcenia

4. Jakie rodzaje lekcji są rzez uczniów uważane za najbardziej motywujące do przyswajania wiedzy?

Tabela 6, pytanie 5 ankiety
Najskuteczniejsze w przyswajaniu wiedzy sposoby prowadzenia lekcji.

Tabela 7,  pytanie 6 ankiety
Najbardziej lubiane przez uczniów sposoby prowadzenia lekcji

Tabela 8,  pytanie 7 ankiety
Sposoby prowadzenia zajęć najlepiej sprawdzające się w pracy nauczyciela z uczniami.

5. Jakie są motywy uczniów do nauki w szkole i zdobywania wiedzy?

Tabela 9, pytanie 8 ankiety
Motywy uczniów do nauki w szkole

Tabela 10, pytanie 9 ankiety
Motywy uczniów do zdobywania wiedzy

6. Jaka jest wg uczniów skuteczność takich sposobów motywowania do nauki jak: 

1. zaniżanie oceny
2. oceny ,, na zachętę"
3. sugestia lub prośba nauczyciela o poprawę wyników w nauce
4. wzbudzanie ciekawości poznawczej
5. stawianie zadań i pytań problemowych
6. odpytywanie ustne
7. prace domowe
8. pobudzanie ambicji
9. uświadamianie na temat użyteczności wiedzy
10. straszenie złą oceną
11. powiadamianie rodziców o wynikach w nauce
12. nagrody materialne
13. nauka ,,w terenie" (wyjście na imprezy kulturalne np. kino, teatr)
14. wycieczki szkolne
15. pomoce audiowizualne
16. pochwały i nagany
17. przyjazna atmosfera w klasie
18. możliwość rozwijania zainteresowań
19. konsekwencja w wymaganiach i postępowaniu nauczyciela
20. wskazywanie wzorców osobowych
21. zachęcanie do rywalizacji

Tabela 11,  pytanie 10 ankiety
Stopień skuteczności poszczególnych sposobów motywowania do nauki.

7. Jakie są wg uczniów najskuteczniejsze i najmniej skuteczne sposoby motywowania do nauki.

Tabela 12, pytanie 11 ankiety
Najskuteczniejsze w przyswajaniu wiedzy sposoby motywowania do nauki

Tabela 13, pytanie 18 ankiety
Najskuteczniejsze sposoby motywowania do nauki.

8. Jak poszczególne sposoby motywowania wpływają na stopień przyswojenia wiedzy przez uczniów

Tabela 14, pytanie 12 ankiety
Stopień przyswojenia wiedzy przez uczniów po zastosowaniu poszczególnych sposobów motywowania do nauki.

9. Jakie cechy nauczyciela wspomagają wg uczniów zdobywanie wiedzy i naukę w szkole?

Tabela 15,  pytanie 15 ankiety
Cechy nauczyciela najbardziej wspomagające  przyswajania wiedzy

Tabela 16, pytanie 14 ankiety
Cechy nauczyciela najbardziej wspomagające naukę w szkole

10. Jakie cechy nauczyciela utrudniają wg uczniów zdobywanie wiedzy i naukę w szkole?

Tabela 17, pytanie 13 ankiety
Cechy nauczyciela najbardziej utrudniające przyswajanie wiedzy

Tabela 18, pytanie 12 ankiety
Cechy nauczyciela najbardziej utrudniające naukę w szkole

Zakończenie

Motywacja jest jednym z czynników, które w istotny sposób wpływają na skuteczność procesu kształcenia. Uczeń zmotywowany osiąga lepsze wyniki w nauce, potrafi lepiej planować pracę, jest świadomy tego jak ważna jest wiedza i wykształcenie z punktu widzenia efektywności ważniejsza i przynosząca lepsze rezultaty jest motywacja wewnętrzna. Odpowiada ona za właściwe nastawienie emocjonalne do nauki i mobilizuje ucznia do pracy w sposób trwały i bezwarunkowy. W przypadku młodzieży szkolnej ważnym czynnikiem jest motywowanie zewnętrzne czyli działania podejmowane przez środowisko w celu zachęcenia ucznia do większego wysiłku. Istnieje szereg sposobów i działań motywujących ucznia do nauki. Różna jest ich skuteczność, można zauważyć jednak pewne prawidłowości dotyczące poszczególnych kategorii tych działań. Można stwierdzić, że sposoby bazujące na zainteresowaniu ucznia tematem, przedstawieniu użyteczności wiedzy i ciekawym sposobie prowadzenia zajęć dają większą skuteczność i są lepiej oceniane przez uczniów niż różnego rodzaju metody represji. Dużą rolę w przyswajaniu wiedzy i kształtowaniu motywacji do nauki odgrywa również sylwetka nauczyciela. Pewne cechy jego osobowości takie jak umiejętność nawiązania współpracy z młodzieżą czy poczucie humoru mogą w znacznym stopniu uatrakcyjnić proces kształcenia a co za tym idzie wpłynąć na motywację jego uczestników.

Literatura:

• Brophy J., Motywowanie uczniów do nauki, Warszawa 2002
• Covington M. V.,  Motywacja do nauki, Gdańsk 2004
• Gasiul H., Teorie emocji i motywacji, Warszawa 2002
• Hamer H., Klucz do efektywności nauczania, warszawa 1994
• Kocowski t., Szkice z teorii twórczości i motywacji, Warszawa 1991
• Kozielecki J., Efektywność procesu nauczania a motywacja, ,,Ruch pedagogiczny" nr 1
• Lewicki A., Psychologiczna analiza czynników wyznaczających wyniki nauczania,
  ,,Psychologia wychowawcza", nr 2
• Maslow A. H., Motywacja i osobowość, Warszawa 1990
• Mejza H., Sztuka motywowania, "Edukacja i Dialog" nr 4 (137) kwiecień 2002
• Mietzel G., Psychologia kształcenia, Gdańsk 2002
• Niebrzydowski L., Wpływ motywacji na uczenie się, Warszawa 1972
• Okoń W., Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 2001
• Ulman G., Motywowanie uczniów w praktyce, Warszawa 2005
• Zimbardo P. G., Psychologia i życie, warszawa 1999

<<< wstecz  | << początek strony >> |  << strona główna >>